A+ A A-

ABC EU

A

  

Agenda 2000

Reformski dokument poznat i kao “Berlinski paket” ili “Manifest promjena”. Strateški cilj mu je širenje na Istok, a operativni zadatak preispitivanje strukturnih fondova i ravnomjerniji razvoj svih podruèja Unije, restrukturiranje poljoprivredne politike i utvrðivanje budžeta za period 2000-2006. da bi se otklonio postojeæi zastoj u razvoju. Zamišljeno je da EU veæ u prvoj dekadi novog milenijuma bude “Zajednica nepokolebljive transformacije u interesu graðana, dubokih integracija i široke odgovornosti”.
Takav pravac utvrdila je Evropska komisija u julu 1997, a nakon skoro dvogodišnje javne debate, odobrili su ga šefovi država ili vlada na Berlinskom samitu 24-25. marta 1999. godine. Agendu 2000 èine: glavni dokument Evropske komisije pod nazivom “Jaèa i proširena unija”, Izvještaj Komisije o funkcioniranju postojeæeg sistema finansiranja, te Zakljuèci Berlinskog samita.
Zajedno s Kopenhagenškim kriterijima, Agenda 2000 je temeljni okvir i za voðenje pregovora sa 13 kandidatskih zemalja centralne i istoène Evrope, Maltom i Kiprom, od kojih su deset punopravne èlanice od 1. maja 2004. godine.


Anketni odbor

Prema èlanu 193. Ugovora o EZ, Evropski parlament ima moguænost da na zahtjev najmanje ¼ svojih èlanova osnuje anketni odbor èiji je zadatak da ispita ispravnost ili kršenje pravne regulative Zajednice. Tokom 1996. i 1997. godine Parlament je po tom osnovu formirao dva anketna odbora koji su imali zadatak da ispitaju mjere EU u cilju suzbijanja, tada epidemièno raširene bolesti “kravljeg ludila”.

 

Anti-damping carine

Svrha im je izjednaèavanje cijena proizvoda na domaæem tržištu. EU takve carine uvodi u sluèajevima kada se roba uvozi po cijenama koje su niže od onih po kojima se roba prodaje na tržištu zemlje izvoznice.
Isto tako, ako država izvoznica subvencionira svoju robu koja se izvozi, EU može da naplaæuje carinske dažbine koje imaju za cilj izjednaèavanje cijena proizvoda. U oba sluèaja cilj je da se sprijeèi privilegovani položaj nekih preduzeæa ili proizvodnih grana u odnosu na druge, jer je monopolsko poslovanje nespojivo s principima tržišne ekonomije i funkcioniranjem zajednièkog tržišta Evropske unije.


Aplikantske zemlje

Svaka evropska zemlja, po èlanu 49 Rimskog ugovora, ima pravo aplicirati za punopravno èlanstvo u EU. Status aplikanta se stièe samovoljno na temelju jednostrane odluke državnog vrha i nacionalnog parlamenta o podnošenju zahtjeva/aplikacije za pristupanje Uniji. Formalno-pravno, takav zahtjev postaje legitiman tek nakon deponovanja Povelje o ratifikaciji takvog zahtjeva. Do posljednjeg, petog, proširivanja EU (od 1. maja 2004. godine) u Briselu/Bruxelles je bilo 15 aplikacija za punopravno èlanstvo: Turska je aplicirala 1987. godine, Kipar i Malta 1990., Maðarska i Poljska 1994., Rumunija, Slovaèka, Latvija, Estonija, Litvanija i Bugarska 1995, Èeška i Slovenija 1996, Hrvatska je podnijela molbu za pristupanje 21. februara 2003, a Makedonija 22. marta 2004, iako je godinu prije Hrvatske, Makedonija potpisala Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju. Poslije 1. maja, punopravne aplikacije za pristupanje Uniji imaju Bugarska, Hrvatska, Makedonija, Rumunija i Turska. Bugarska i Rumunija imaju i status kandidata.

 

Autonomne trgovinske mjere

Na temelju odluke lidera EU sa Lisabonskog samita (mart 2000.), Evropska komisija je 18. septembra te godine odobrila Autonomne trgovinske mjere za Bosnu i Hercegovinu i ostale “zemlje i teritorije koje participiraju u, ili su u vezi, s evropskim Procesom stabilizacije i pridruživanja”. Cilj ove mjere je podsticanje ekonomskog razvoja kroz liberalizaciju izvoza iz tog podruèja na tržište EU, pod uslovom da robe zadovoljavaju evropske standarde. U tom momentu ukupni izvoz iz zemalja zapadnog Balkana na tržište EU iznosio je svega 0,6 procenata EU uvoza. Carinska optereæenja ili godišnje kvote zadržane su privremeno samo na tekstil, ribu, neke vrste mesa i vino. Veæ 1. marta 2001. za BiH su ukinuta i ogranièenja na izvoz tekstila. Ovim odlukama, EU je otvorila tržište na asimetriènom principu, što znaèi da povlaštene zemlje nisu obavezne na reciproèan uvoz iz EU, što nije bio sluèaj sa zemljama centralne i istoène Evrope.


Avis

Francuska rijeè avis (fonetski: avi) vrlo èesto se koristi u žargonu evropskih zvaniènika. Oznaèava mišljenje, a u politièkom kontekstu sve se èešæe koristi i kao zamjena za rijeèi stav ili odgovor. Avis je, zapravo, dokument kojim Komisija, na zahtjev Vijeæa ministara, ocjenjuje sposobnost zemlje da otpoène pregovore o punopravnom èlanstvu i preuzme obaveze koje to èlanstvo sa sobom nosi. Komisija u avisu analizira zahtjev za èlanstvo prema istim kriterijima koji vrijede za sve potencijalne kandidate. U dokumentu se daje detaljan pregled dostignutih odnosa izmeðu zemlje aplikanta i EU i analizira stanje u pogledu ispunjavanja kopenhagenških kriterija za èlanstvo i to po tri glavna kriterija: 1) politièkom (demokratija, vladavina prava, ljudske slobode, zaštita manjina, itd.); 2) ekonomskom (tržišna ekonomija, zdrava konkurencija, pravedna privatizacija, itd.); te 3) legislativnom, odnosno po sposobnosti zemlje aplikanta za preuzimanje obaveza iz èlanstva i prihvatanja pravnih steèevina EU (acquis communautaire).
Na temelju ocjene eksperata EU o ukupnom stanju “na terenu”, Komisija donosi zakljuènu ocjenu o spremnosti neke zemlje za poèetak pregovora o pristupanju i daje svoju preporuku (avis) za otvaranje procesa pregovora ili za nastavak procesa prilagoðavanja standardima EU u skladu s kriterijima iz Kopenhagena.


Azil – Evropska politika azila

Formalno, Evropska unija ima zajednièku politiku o azilu koja se temelji na Dablinskoj konvenciji iz 1990. godine, odnosno na Evropskoj konvenciji o pravu na azil iz 1992. godine, kojom su uspostavljene jedinstvene mjere i procedure o odobravanju azila, kako bi se sprijeèila zloupotreba toga prava. Na tim pravnim osnovama, ministri unutrašnjih poslova i pravosuða su u decembru 2002. usvojili novu regulativu iz te oblasti, kojom se prednost daje izradi zajednièke legislative umjesto “supra-nacionalnom odluèivanju”. Praksa pojedinih zemalja se, meðutim, i dalje bitno razlikuje, pa su neke zemlje Unije popustljivije a neke kruæe prema tražiocima azila. Dablinska deklaracija je potpuno zamijenjena u februaru 2003. usvajanjem nove zajednièke regulative, ali ni ona nije bila dovoljna da se ujednaèi evropska praksa. Nakon višegodišnjeg neuspjeha u pronalaženju “minimuma zajednièkih standarda” prilikom razmatranja aplikacija za azil (kao što su prava azilanata na pravnu pomoæ i zastupanje pred državnim organima, pravo na žalbu po rješenju o izgonu, kriteriji za odreðevinaje ‘sigurnih zemalja’ iz kojih æe se azilanti po automatizmu vraæati kuæi, itd.), Evropsko vijeæe je na samitu od 12. decembra 2003. u Briselu/Bruxellesu zatražilo od ministara unutrašnjih poslova i pravosuða da posao na utvrðivanju minimuma zajednièkih standarda okonèaju najkasnije do 1. maja 2004. godine. U cilju ubrzanja procesa odluèivanja i poveæanja efikasnosti EU u ovoj oblasti, nacrtom prvog evropskog ustava je predviðeno da se veæina odluka u vezi sa azilom donosi kvalifikovanom veæinom, umjesto konsenzusom.

B

Balkan

U politièkom znaèenju, Balkanom se smatra podruèje jugoistoène Evrope koje èine: Albanija, Bosna i Hercegovina, Bugarska, Hrvatska, Crna Gora, Makedonija, Rumunija i Srbija. Geografski, meðutim, Balkan se dijeli na zapadno-balkanske zemlje (zemlje nastale raspadom bivše Jugoslavije, minus Slovenija, plus Albanija), i na jugoistoèno-balkanske zemlje (Bugarska i Rumunija). Ove dvije zemlje su 2. aprila 2004. postale èlanice Sjevernoatlantskog saveza (NATO). U odnosima s EU imaju status kandidata, a prijemu u Uniju nadaju se do kraja 2007. godine.
Barcelona proces
Nakon 20 godina stalnog unapreðenja bilateralnih trgovinskih odnosa izmeðu Evropske unije i partnerskih zemalja mediteranskog podruèja, na konferenciji ministara vanjskih poslova u Barceloni 27. i 28. novembra 1995. godine dogovorena je “nova faza partnerstva” kojom su “proširene i produbljene veze bilateralnih, multilateralnih i regionalnih odnosa”. Taj novi proces kooperacije nazvan je Barcelona proces ili Euro-mediteransko partnerstvo (Euro-Mediterranean Partnership). Euro-mediteranskim procesom obuhvaæeno je 12 zemalja južnog i istoènog Mediterana: tri zemlje Magreba: Alžir, Maroko, Tunis, zatim šest zemalja Mašrika: Egipat, Izrael, Jordan, Palestinski teritorij, Liban, Sirija, te Turska, Kipar i Malta. Libija je do poèetka 2004. imala status posmatraèa, a nakon naglog zaokreta u vanjskoj politici ove zemlje, njen voða, pukovnik Muamer Gadafi/Mummar Gaddafi, obavijestio je predsjednika Evropske komisije, Romana Prodija, 27. februara, da je Libija spremna “na momentalni poèetak rada u okviru Barcelona procesa”. Glavni ciljevi Euro-mediteranskog partnerstva su: uspostava zajednièke Euro-mediteranske zone mira i stabilnosti zasnovane na fundamentalnim principima demokratije, ukljuèujuæi i poštovanje ljudskih prava; stvaranje uslova za ekonomski prosperitet, ukljuèujuæi i režim slobodne trgovine izmeðu EU i partnerskih zemalja, kao i izmeðu samih mediteranskih zemalja; te jaèanje baze ljudskog potencijala, bolje razumijevanje meðu kulturama i razvoj slobodnog civilnog društva u cjelini.

Bijela knjiga (White paper)

Bijela knjiga je vrsta dokumenta Evropske komisije koji sadrži prijedloge planiranih akcija Zajednice u odreðenim oblastima zajednièke politike. Ponekad Bijela knjiga slijedi Zelenu knjigu, koju Komisija izdaje kako bi poèela proces konsultacija, rasprave i usklaðivanja o važnim pitanju na evropskom nivou. Ovaj je termin posebno aktuelan od 1985. godine kada je tadašnji predsjednik Komisije Žak Delor/Jacques Delors, zatražio izuèavanje razloga zaostajanja EU u odnosu na glavne konkurente – SAD i Japan. Dokument je ozvanièen kao Bijela knjiga s dugim podnaslovom “Rast, konkurentnost i nezaposlenost – Izazov i putevi u 21. vijek”. Bijelom knjigom su definisana sva osnovna naèela uspostavljanja “velikog unutrašnjeg tržišta najkasnije do 1993. godine”. Jedinstveni evropski akt iz februara 1986. ozvanièio je ovaj ambiciozni plan i legalizirao nove zajednièke propise za njegovu realizaciju. Bila je to prva radikalna ekonomska reforma Unije i velika nada u ponovno oživljavanje evropske dinamike. Po ovom iskustvu, Komisija je nakon Pada Berlinskog zida objavila i Bijelu knjigu za zemlje centralne i istoène Evrope, kao vodiè za usklaðivanje zakonodavstva tih zemalja u podruèju ureðenja unutrašnjeg tržišta. Taj dokument obraðuje 23 od ukupno 33 poglavlja sadržanih u Acquis-u Evropske unije. Najnovija je “Bijela knjiga o evropskom upravljanju” koju je Komisija objavila u ljeto 2001. godine, kojom se podstièe dalja demokratizacija EU i ukljuèivanje što veæeg broja graðana u procese odluèivanja.


Beneluks (Benelux)

Naziv za carinsku, a kasnije ekonomsku uniju Belgije, Nizozemske i Luksemburga (BE-NE-LUX).

Pripeme za osnivanje trojne unije poèele su tokom Drugog svjetskog rata, kada su izbjeglièke vlade, krajem oktobra 1943. u Londonu, potpisale takozvani Monetarni sporazum. Godinu dana kasnije, takoðe u Londonu, potpisana je i Carinska konvencija, kao odluèujuæi korak ka trojnoj uniji. Meðutim, ovaj akt je poèeo s praktiènim djelovanjem skoro dvije i po godine nakon rata, 1. januara 1948. Tada su ukinute sve trgovinske barijere unutar novostvorene unije i uspostavljena zajednièka carinska tarifa prema treæim zemljama. Nakon serije drugih sporazuma i njihove uspješne primjene, 3. februara 1958. potpisan je i Ugovor o ekonomskoj uniji o slobodnom kretanju roba, radne snage, kapitala i usluga. Zemlje Beneluksa su suosnivaèi Evropske unije, a njihova su integrativna iskustva bila znaèajna u kreiranju jedinstvene ekonomske, a kasnije i monetarne zajednice na širem evropskom planu.

Budžet EU

Za razliku od meðunarodnih organizacija koje ovise o doprinosima država èlanica, prihod EU po osnovu poreza, carina i direktnih doprinosa i drugih dažbina je obaveza koja proizilazi iz ugovora o Uniji i, kao i sve druge ugovorne obaveze, u nadležnosti je Evropskog suda pravde. Ucjena neplaæanjem obaveza je eliminisana samim principom poštovanja vladavine prava, a ne fizièkim ili drugim mehanizmom prisile. Budžet EU za 2004. godinu usvojen je 18. decembra 2004. veæinom glasova u Evropskom parlamentu kao “budžet proširenja”. Ukupan obim budžeta za EU 25-torice je oko 99,7 biliona eura. Iako je brojka ogromna, to je tek 0,98% bruto društvenog proizvoda proširene Unije. U posljednjoj deceniji, zajednièki budžet je prosjeèno bio preko 1,20%, jer je 1999. odluèeno da ne bi smio biti veæi iznad 1,27% BDP. Nekada je dvije treæine ukupnog budžeta izdvajano za poljoprivredu. Sada je taj omjer sveden na oko 46,7 milijardi eura, a za kohezioni i strukturne fondove predviðeno je 40,9 milijardi eura. Glavni izvori prihoda EU su: direktni doprinos zemalja èlanica koji se obraèunava srazmjerno ekonomskoj moæi i velièini zemlje; dio poreza na dodatnu vrijednost (VAT, Value added tax) ili PDV; carine i druge dažbine na uvoz u EU; te ostali prihodi.

Budžetski proces

Oznaèava saradnju i koordinaciju poteza izmeðu Komisije, Vijeæa ministara i Parlamenta u fazi pripreme, predlaganja i usvajanja zajednièkog budžeta EU. U žargonu, ovaj proces je poznat kao trijalog. Nakon prethodnog pribavljanja mišljenja sva tri organa poèetkom maja svake godine, Komisija usvaja prednacrt budžeta za narednu godinu i prosljeðuje ga Vijeæu ministara najkasnije do 15. juna. Vijeæe na nivou ministara ekonomije i finansija priprema nacrt budžeta do 31. jula i najkasnije do polovine septembra prosljeðuje ga Parlamentu. Prvi pretres pred parlamentarcima je uvijek krajem oktobra, a sredinom novembra je drugi pretres na Vijeæu, na kojem se razmatraju sugestije i primjedbe Parlamenta. Sredinom decembra je drugi, konaèni pretres na Parlamentu i utvrðivanje godišnjeg budžeta Evropske unije.

Budžetska nadležnost

Da bi se izbjegli eventualni nesporazumi izmeðu Ministarskog vijeæa i Parlamenta oko nadležnosti u trošenju sredstava budžeta EU, 1975. godine uvedena je podjela budžetske nadležnosti. Vijeæe ministara ima konaènu rijeè kada se radi o takozvanim obaveznim izdacima koji proistièu iz ugovora o Uniji. Za neobavezne izdatke, pita se Parlament. Dva najveæa godišnja izdatka takoðe su podijeljena: zajednièka agrarna politika ubraja se u obavezne izdatke i u nadležnosti je Ministarskog vijeæa, a strukturna politika je prva meðu neobnaveznim izdacima, a za nju je nadležan Parlament.

C

 

Carinska unija (Customs Union)

Carinska unija je spajanje veæeg broja carinskih podruèja u jedinstveno carinsko podruèje u kojem zemlje sporazumno ukidaju carine u meðusobnoj trgovinskoj razmjeni, te uvode jedinstvene carine na uvoz “osjetljivih proizvoda” iz zemalja carinske unije. Za razliku od slobodne trgovinske zone, ni jedna èlanica unije ne može prilikom uvoza iz treæih zemalja da naplaæuje svoje carinske dažbine, veæ se umjesto toga naplaæuje jedinstvena vanjska carinska tarifa. Carinska unija je bila glavno privredno uporište Rimskog ugovora o osnivanju Evropske ekonomske zajednice, 1957. godine i godinu dana prije predviðenog roka, 1. jula 1968. EZ je za sve industrijske proizvode ukinula meðusobne carine, a za poljoprivredne proizvode dvije godine kasnije – 1. januara 1970.
Za države koje naknadno pristupaju Uniji, utvrðuje se prelazni period dok i na njihovom teritoriju ne zaživi regulativa carinske unije u punom obimu. Na temelju vlastitog iskustva, EU posebno od 2000. godine insistira i na stvaranju carinske unije u jugoistoènoj Evropi, smatrajuæi da bi to bio najbolji put ka evropskim integracionim procesima.

 

Cost-benefit analiza (Cost-benefit analysis)

Cost-benefit analiza je procjena relativne vrijednosti promjena na postojeæe ili predložene situacije ili projekte. Njome se metodološki ispituju troškovi, korist i rizici svih opcija, te se odreðuju najisplativiji naèini postizanja zadatih ciljeva. U kontekstu približavanja evropskim integracijama cost-benefit analiza služi procjeni uèinka integracija na trgovinu, monetarnu i fiskalnu politiku, te druge sektore koji su važni za samjeravanje ukupnih efekata integracionih procesa.

Coweb - Radna grupa za zapadni Balkan (Working group for the Western Balkans)

Struèno tijelo Evropske komisije koje djeluje na nivou eksperata država èlanica, ali se sastaje i na politièkom nivou, na primjer na nivou politièkih direktora ministarstava vanjskih poslova država èlanica. Zadatak mu je da prati aktuelno stanje u regionu i da daje prijedloge Komisiji prilikom utvrðivanja stavova EU prema regionu zapadnog Balkana.

 

D

 

Demokratski forum EU

Samovoljno organizirana grupa sastavljena od euro-skeptika i euro-realista, kako bi se amortizirao nekritièki i prepolitizirani pristup buduæoj Uniji i njenom prvom zajednièkom ustavu. Ova analitièko-kritièka grupa sastavljena najèešæe od evropskih parlamentaraca i predstavnika nacionalnih parlamenata sadašnjih i buduæih èlanica Unije, izradila je alternativni nacrt Ugovora o Uniji i predala ga krajem 2003. godine predsjedniku Evropske konvencije kao “Izvještaj manjine”.

 

Direkcija za evropske integracije (DEI)

Brzina prikljuèenja Bosne i Hercegovine Evropskoj uniji u vrlo tijesnoj je vezi sa uspostavljanjem efikasnog upravljanja evropskim integracionim procesima. To podrazumijeva stvaranje funkcionalnog mehanizma zakonodavne i izvršne vlasti na državnom i entitetskom nivou i to po svim pitanjima koja se odnose na evropsku integracionu strategiju i politike, usklaðivanje zakona i koordinaciju pomoæi. Ulogu glavnog koordinatora na nivou države (horizontalna koordinacija) i izmeðu državnih institucija i entiteta (vertikalna koordinacija) dodijeljena je Direkciji za evropske integracije BiH, koja je osnovana Zakonom o Vijeæu ministara, 18. decembra 2002. godine. Direkcija je odgovorna za dinamiku integracionih procesa, a Vijeæe ministara BiH na politièkom niovu koordinira cijeli proces prikljuèenja BiH Evropskoj uniji. Za prvog direktora DEI-a imenovan je Osman Topèagiè, bivši ambassador BiH u Londonu.

 

Direktiva

Vrlo èesta forma odluèivanja u Evropskoj uniji. Direktive EU se ugraðuju u nacionalno zakonodavstvo zemalja èlanica putem odluka nacionalnih parlamenata i vladinih resornih tijela, najkasnije u roku od 18 mjeseci. Ukoliko neka èlanica odbije primijeniti direktivu EU, ona tada postaje neposredno primjenjiva. Direktive su, u pravilu, vrlo precizni pravni akti i koriste se kada je potrebna brza i direktna primjena novih pravila ponašanja na nivou EU.
Potrebno je razlikovati direktive od uredbi. Uredbe su neposredno primjenjive, kao obavezujuæi akti prema onima ko ih je izdao, a ne da bi se implementirale u nacionalne zakone, ili da bi se o njima vodila rasprava na nivou nacionalnih parlamenata. Forum za demokratiju EU predlaže da se karakter direktiva promijeni u neobavezujuæe preporuke, dok Konvencija EU u nacrtu prvog EU ustava predlaže oèuvanje direktiva uz njihovo preimenovanje u okvirne zakone EU.
 

Dvostruka veæina

Prema Ugovoru iz Nice (iz decembra 2000.) za odluèivanje u Evropskom vijeæu i Vijeæu ministara, nije dovoljno imati samo veæinu èlanica koje su “za”, veæ ta veæina mora imati i 72,3% ukupnog broja glasova kojima raspolažu èlanice Evropske unije (ukupno 306). U Nacrtu prvog Evropskog ustava, umjesto tog principa, predloženo je da odluka postaje važeæom ako pozitivan glas da najmanje polovina èlanica i ako broj njihovih glasova preðe 50%, ali da broj stanovnika u tim zemljama bude najmanje 60% populacije u Evropskoj uniji. Prema Ugovoru iz Nice, svaka zemlja raspolaže preciznim brojem glasova. Po 29 imaju Njemaèka, Francuska, Italija i Velika Britanija, Španija i Poljska imaju po 27, Holandija 13, Portugal i Grèka po 12, Luksemburg i Slovenija po 4, i Malta sa 3 glasa.
S takvim principom se nisu složile Španija i Poljska zaprijetivši vetom na usvajanje cijelog ustavnog projekta. Da to pravo ne bi bilo iskorišæeno u nekom “istorijskom trenutku”, na samitu u Nici je odluèeno da se usvajanje odloži za kasnije. Meðutim, ni kasnije, na samitu 25 starih i novih èlanica EU, 15. decembra 2003. iz istih razloga nije usvojen projekt prvog ustava Evrope i njegovo usvajanje je odloženo za kasnije.

Državljanstvo EU

Evropsko državljanstvo utemeljeno je Mastrihtskim ugovorom o Uniji. Ova vrsta državljanstva je nadreðena nacionalnom državljanstvu kao što na primjer njemaèko državljanstvo nadreðuje bavarsko, ili bosansko-hercegovaèko neko od dva entitetska državljanstva. Njemaèki Bavarci, tako, imaju trojno državljanstvo: bavarsko, njemaèko i evropsko. Èlanom 7 nacrta prvog evropskog ustava se predlaže jednakopravno dvojno državljanstvo za sve graðane EU, dakle nacionalno i državljanstvo Evropske unije.

 

E

EAR – Evropska agencija za rekonstrukciju

(European Agency for Reconstruction)

Kljuèno operativno tijelo za implementaciju pomoæi za Srbiju, Crnu Goru, Kosovo i Makedoniju, koju EU daje u okviru procesa Stabilizacije i pridruživaja (SAP). Osnovana je u februaru 2000. godine na temelju iskustva Radne grupe za Kosovo, koju je Evropska komisija aktivirala 1996. godine. Do 2002. EAR je koodrinirala pomoæ EU u ukupnoj vrijednosti od 1,65 milijardi eura. Prema opisu djelovanja, EAR je vrlo slina Paktu za stabilnost jugoistoène Evrope, a glavna razlika je u geografskom opsegu djelovanja, visini budžeta, organizaciji rada i strukturi menadžementa. Glavni zadatak EAR-a je pomoæ u stvaranju “efikasnih institucija koje karakterišu modernu državu”, uvoðenje principa tržišne ekonomije, privlaèenje kapitala stranih investitora i unapreðenje nacionalne i regionalne infrastrukture. Rad Agencije karakterišu operativnost, brzo djelovanje i terenski rad. Sjedište Agencije je u Solunu, a operativni centri u Beogradu, Podgorici, Prištini i Skoplju. Administrativnu upravu èine dva èlana Evropske komisije i po jedan èlan svake èlanice EU. Mandat direktora Agencije je 30 mjeseci, a bira ga Vijeæe ministara, obièno iz reda èlanova Uprave.

 

Evropska politièka saradnja (EPS)

Definirana je Jedinstvenim evropskim aktom, a od 1970. godine EPS predstavlja primjenjivi sistem saradnje i usaglašavanja èlanica Unije u oblasti vanjske politike. Neprekidnom meðudržavnom koordinacijom, èlanice EZ su nastojale da na vanjskopolitièkom planu nastupaju jedinstveno i u kolektivnom interesu. Potpisivanjem Ugovora iz Mastrihta/Maastricht EPS je prerasla u Zajednièku vanjsku i bezbjednosnu politiku.

Eurofor/Euromarfor

Lisabonskom deklaracijom Zapadnoevropske unije (ZEU) od 15. maja 1995. godine, Francuska, Španija i Italija osnovale su zajednièke kopnene snage (Eurofor) i pomorske snage (Euromarfor). Ove snage su bile u sastavu ZEU, a imale su ulogu jaèanja evropske sposobnosti za samostalno sigurnosno djelovanje. Portugal je takoðe prihvatio uèešæe u ovim snagama, ali samo u okviru aktivnosti ZEU i NATO, bez prejudiciranja politike kolektivne evropske odbrane.


 

EUROSTAT – Statistièki ured EU (Statistical Office)

Analizira vlastita saznanja i statistièke podatke prikupljene u nacionalnim centrima za statistiku svih država èlanica EU. Njegove analize i predviðanja koriste se za kreiranje politika evropskih institucija, a statistièki pokazatelji (“Evropa u brojkama – Europe in Figures) objavljuju se u vidu štampanih ili elektronskih publikacija. Redovno se analiziraju i prate podaci vezani za privredu, trgovinu, zapošljavanje, obrazovanje, zaštitu životne sredine, energetiku, zdravstvenu zaštitu...
Podaci se daju uporedo po državama èlanicama, èesto i u poreðenju sa Sjedinjenim Amerièkim Državama i Japanom, sa zemljama u statusu kandidata ili s onima koje su u fazi predpristupanja. Sjedište Eurostata je u Luksemburgu/Luxembourg.


 

Europol (European Police Office)

Nadnacionalna policijska kancelarija uspostavljena Ugovorom o EU da bi se poveæao uèinak u borbi protiv organiziranog meðunarodnog kriminala koji obuhvata krijumèarenje droge, nedopuštenu trgovinu radioaktivnim elementima, organizirane kraðe vozila, pranje novca, trgovinu ljudima i terorizam. Europol ne sprovodi meðunarodne istrage veæ prikuplja, analizira i distribuira obavještajne podatke, te osigurava struènu i tehnièku podršku u istražnim postupcima i operacijama kao koordinator saradnje policija država èlanica Unije. Kancelarija je poèela s radom 1998, a nastala je proširenjem prvobitnog odsjeka EDU-a (European Drug Unity). Sjedište kancelarije je u Hagu/Den Haag.


 

Evropska fondacija za obrazovanje (European Training Foundation, ETF)

Evropska fondacija za obrazovanje osnovana je u maju 1990. uredbom Vijeæa EU. Glavni cilj ETF-a je da doprinese procesu reforme profesionalnog obrazovanja i obuke u zemljama srednje i istoène Evrope, Zajednici nezavisnih država bivšeg Sovjetskog Saveza, Mongoliji i mediteranskim zemljama partnerima. Fondacija takoðe pruža tehnièku podršku u sprovoðenju Tempus programa za saradnju izmedju EU i spomenutih zemalja u oblasti visokoškolskog obrazovanja. Veæina djelatnosti ETF-a odvija se u okviru programa pomoæi PHARE i Tacis. U okviru Drugog radnog stola Pakta o stabilnosti (za privredu), ETF djeluje kao vodeæa agencija “inicijative i razvoja”.


 

Evropski fond za regionalni razvoj (European regional Development Fund ERDF)

Namijenjen je razvoju socijalne i privredne kohezije u EU kako bi se smanjile razlike u socioekonomskoj razvijenosti regija. Sredstva se uglavnom koriste za poboljšanje infrastrukture, lokalni razvoj i zaštitu životne sredine. Fond podupire mala i srednja preduzeæa, proizvodne investicije, ulaganja u obrazovanje i zaštitu zdravlja u regijama. Fondom upravlja Generalni direktorat Komisije za Regionalnu politiku.

 

Evropski investicijski fond, EIF (European Investment Fund)

Novije je tijelo Unije sa sjedištem u Luksemburgu/Luxembourg. Dionièari su Evropska investiciona banka (EIB), Komisija EU i ostale evropske finansijske institucije, koje se sastaju dva puta godišnje. Fondom upravlja nadzorni odbor koji èine dva predstavnika iz redova EIB, ministri finansija država èlanica EU i predstavnici finansijskih institucija.

 

Evropski pokret (European Movement)

Jedna od najstarijih meðunarodnih organizacija otvorena za sve politièke, ekonomske, socijalne i kulturne aktivnosti graðanskog društva. Idejni pokretaè je bivši britanski premijer Vinston Èerèil/Winston Churchill. Formalno je osnovan na prvom kongresu 1948. godine u Hagu/Den Haag, s glavnim ciljem da doprinese promociji ujedinjene, federalne Evrope, zasnovane na poštovanju svih temeljnih prava i principa mira, demokratije i prosperiteta, na na principu aktivnog sudjelovanja graðana u politièkom životu svoje zemlje. Evropski pokret ima nacionalne urede u 32 zemlje, a sve èlanice Unije su direkto i èlanice Pokreta. Aktivnosti ove organizacije se sufinansiraju dotacijama iz evropskog budžeta, drugih internacionalnih institucija i nacionalnih izvora.

 

Evropski socijalni fond (European Social Fund, ESF)

Podstièe usavršavanje i pomoæ pri usavršavanju. Najvažniji je finansijski instrument za podsticanje zaposlenosti i unapreðenje ljudskih potencijala.
Neka od najvažnijih podruèja djelovanja su borba protiv dugoroène nezaposlenosti i iskljuèenosti sa tržišta rada, stvaranje novih radnih mjesta, obrazovanje i usavršavanje, te stvaranje jednakih moguænosti za oba pola na tržištu rada. Sredstvima ovog fonda se unapreðuje kvalitet obrazovanja, promoviše kontinuirano uèenje i usavršavanje praæenjem trendova na tržištu rada, podstièe uèešæe u nauèno-istraživaèkim aktivnostima i sl. Evropskim socijalnim fondom upravlja Opšta uprava za zapošljavanje i socijalna pitanja.

 

F

 

Federacija

Oblik društveno-politièkog ureðenja nezavisnih država u kojima se nadležnosti dijele na savezni i regionalni nivo i gdje regije ili provincije nemaju apsolutnu samostalnost.
EU je je vrlo specifièan hibrid meðu federacijama i konfederacijama danas poznatim u svijetu. Njene sastavne države èlanice su prepustile nadzor zajednièkim, nadnacionalnim, organima Unije nad mnogim podruèjima ekonomskog, socijalnog, monetarnog i politièkog života, ali svaka država èlanica je zadržala i vlastiti suverenitet. Naglašenije karakteristike klasiène savezne države EU ima od 1964. godine, kada je zajednièko zakonodavstvo poèelo preuzimati primat nad nacionalnim. Ipak, termini "federacija", "federalni" i sl. izostavljeni su iz Mastrihtskog ugovora o Uniji. U nacrtu prvog zajednièkog ustava, predsjednik evropske Konvencije, Žiskar de Sten/Giscard d'Estaing, zagovara stav da bi "Unija odreðene nadležnosti mogla ostvarivati i na federalnoj osnovi", ali je u kasnijoj debati o Ustavu takva formulacija zamijenjena "metodom zajedništva".




Fizibiliti studija (Feasibility Study)

Pojam koji se sve èešæe koristi za izvještaj Evropske komisije kojim se utvrðuje napredak u odnosima izmeðu Evropske unije i zemalja jugoistoène Evrope u sklopu Procesa stabilizacije i pridruživanja. Krajnji cilj ovog izvještaja je zakljuèivanje Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju - SSP. Izvještaj analizira sve kljuène elemente tog Sporazuma. Fizibiliti studija ili Izvještaj Evropske komisije priprema se na temelju podataka koje na terenu prikupi Misija Evropske komisije za procjenu stanja i zajednièka konsultativna radna grupa. Na temelju tog izvještaja, Vijeæe Evropske unije donosi smjernice o zapoèinjanju pregovora o potpisivanju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju.

G

Generalni izvještaj

Svake godine u februaru, Evropska komisija objavljuje "Generalni izvještaj o aktivnostima Evropske unije". Na oko 500 do 600 stranica opisa aktivnosti, grafièkih i tabelarnih prikaza, sumira se jednogodišnji rad Unije i ukazuje na sva glavna postignuæa, posebno naglašavajuæi teškoæe u realizaciji utvrðenih godišnjih, srednjoroènih i dugoroènih ciljeva. Generalni izvještaj, kao i svi drugi izvještaji o radu glavnih institucija Unije, je javni dokument i dostupan je svim graðanima Unije. Od 2001, Komisija svake godine izdaje i generalni, godišnji, izvještaj o stanju u zemljama zapadnog Balkana o rezultatima i teškoæama u provedbi Procesa stabilizacije i pridruživanja (Stabilisation and Association Report). Treæi takav izvještaj objavljen je 30. marta 2004. i predstavlja glavni korektiv evropske politike prema ovom regionu. Za zemlje podruèja, to je takoðe mjerodavan pokazatelj ostvarene pozicije na putu ka evropskim integracijama i putokaz za dalje akcije.

Globalizacija 

Pojam kojim se oznaèava proces stvaranja globalnog društva - društva buduænosti na nivou cijelog 'globusa'.

Za njegove zagovornike, to je oblik integracije i napretka savremenog 'postindustrijskog' svijeta kojeg, kao neminovnost, nameæu globalne ekonomske potrebe. Za protivnke je to "bauk èovjeèanstva" koji ugrožava male države, nacije, kulture (pa i jezike) i vjere. Po njima -  "veliki žele da progutaju male" u svakom pogledu.

Globalizaciju su neopsorno nametnuli 'veliki' iz vlastitih ekonomskih razloga, interesa i potreba -prije svega u svrhu integracije tržišta, tehnologija i kapitala. Poznata je i kao "novi svjetski poredak" ili "novi imperijalizam" iza kojeg stoje visokorazvijene zemlje potpomognute najznaèajnijim meðunarodnim institucijama. U globalnom društvu, nacije i nacionalni odnosi, poimanje suvereniteta, patriotizam i kulturnih posebnosti dobijaju sasvim minorno znaèenje u odnosu na potrebu prilagodljivosti drugome i drugaèijem, toleranciju, individualnost, struènost i sposobnost. U ostvarivanju ideje globalne društvene zajednice, najdalje je do poèetka 21. stoljeæa otišla Evropska unija, iako se ipak radi samo o jednom (evropskom) dijelu cjelovitog 'globusa'.

Granice Evrope

U ekonomsko-politièkom, a ne èisto geografskom smislu, pod ovim pojmom se podrazumijeva unutrašnje podruèje Evropske unije, koje se od osnivanja Zajednice, ukljuèujuæi i najnovije proširenje od 1. maja 2004. godine, pet puta proširivalo od sjevero-zapada prema centralnoj i istoènoj Evropi. Sa stanovišta novih izazova koji su uslijedili raspadom komunizma i proširenjem na osam zemalja bivšeg istoènog bloka, te na Maltu i Kipar, Evropska unija se našla u neminovnom procesu promjena u kojem mora da dosmišljava svoje politièke, ekonomske, duhovne i kulturološke granice. Na temelju vrlo bogatog iskustva, EU je, posebno od samita u Helsinkiju 1999. godine, odluèna na putu stvaranja Velike, ujedinjene, Evrope, u koju æe biti ukljuèene "sve države koje su privržene demokratiji, miru i solidarnosti".

 

GATT

Opšti multilateralni meðunarodni sporazum o carinama i trgovini (General Agreement on Tariff and Trade). Ukljuèuje više od 90 država, na koje otpada više od èetiri petine svjetske trgovine.

Formiran je nakon 2. svjetskog rata, u vrijeme nastojanja da se stvori velika meðunarodna organizacija za trgovinu ITO. Sporazum o ITO, meðutim, nikada nije ratificiran od nekolio zagovornika osnivanja ove organizacije, meðu kojima su i SAD, pa se iz tog (Havanskog) Sporazuma izdvojio onaj dio koji se odnosio na carine. Tako je svoren GATT. Sporazum je stupio na snagu 1. januara 1948. godine.

 

GRUPA 24

Naziv za razvijene zemlje Zapada, a obuhvata èlanice EU, Evropskog udruženja slobodne trgovine (EFTA), Sjedinjene Dežave, Kanadu, Japan, Australiju i Novi Zeland. Grupa se povremeno sastaje, najèešæe uoèi važnih meðunarodnih skupova na kojima se raspravlja o temeljnim pitanjima svjetske privrede i meðunarodnih ekonomskih odnosa. Forma djelovanja nije institucionalizirana i nema stalnih organa, niti sjedište.

 

GRUPA 7

Povremeni sastanci na vrhu sedam najrazvijenijih zemalja Zapada, poznatija kao G-7. Potrebu za ovakvim forumom izazvali su veliki privredni poremeæaji u vrijeme prvog naftnog šoka iz ranih 70-tih godina i raspada Breton-vudskog monetarnog sistema. Prvi sastanak je održan 1975. godine na inicijativu Francuske. Do 1967. sastajali su se premijeri pet najrazvijenijih država Zapada, a od tada ovoj skupini su se pridružile prvo Italija, a zatim i Kanada, a nivo je s premijera podignut na šefove država. Nakon raspada Sovjetskog Saveza, u ovo društvo je, u svojstvu pridruženog èlana, primljena Rusija i od tada se sve èešæe koristi termin G-8.

H

 

Harmonizacija zakona

Opšti naziv za dugotrajni i sveobuhvatni proces usklaðivanja razlièitosti u privrednim procesima i zakonodavstvu država èlanica i EU. Proces harmonizacije zadire u sve pore privrednog i zakonodavnog zivota Unije, ali najèešæe se govori o harmonizaciji carinske politike, poreskoj harmonizaciji, harmonizaciji ekonomskog i poljoprivrednog razvoja, itd. U najnovije vrijeme, najviše se radi na harmonizaciji monetarne i poreske politike i ujednaèavanju regionalnog ekonomskog razvoja.
U kontekstu proširivanja Unije, u prvoj fazi priprema za pristupanje najviše se govori o harmonizaciji nacionalnih zakona prema legislativi EU, što predstavlja najveæi i najteži posao u procesu prilagoðavanja standardima Unije. Termin harmonizacija karakteriše i djelovanje evropske Ekonomske i monetarne unije (EMU), èiji je osnovni zadatak harmonizacija ekonomske i monetarne politike država èlanica s politikom EU u kontekstu što uspješnijeg funkcioniranja jedinstvene valute.

 

Haški samit EU

Održan je 1. i 2. decembra 1969. godine. Znaèajan je po nekoliko istorijskih odluka: odobren je poèetak pregovora o pristupanju Uniji Velike Britanije, Irske, Danske i Norveške; inicirano je preispitivanje evropske meðunarodne politike i s tim u vezi osnovan poseban Komitet (Davinjonov komitet/Davignon committee); te odluèeno da se radikalnije pristupi pripremama za stvaranje Ekonomske i monetarne unije i s tim u vezi je osnovan Verner komitet/Werner Committee.

 

Helsinška grupa

Nakon što na samitu EU u Luksemburgu/Luxembourg 1997. nisu ušle u prvu grupu sa drugih šest zemalja koje su ukljuèene u pregovore najveæeg proširenja u istoriji EU (Vidi: Luksemburška grupa), Letonija, Latvija i Slovaèka su pojaèale tempo vlastitih reformi i veæ krajem iste godine imale su dobre izglede da uskoro zapoènu pregovore. Malta je još brže napredovala nakon što je u septembru te godine obnovila ranije zaleðeni zahtjev za pristupanje. Èekalo se, meðutim, na Bugarsku i Rumuniju za koje je u Luksemburgu ocijenjeno da njihova socijalna i ekonomska situacija još uvijek nije na nivou kriterijuma iz Kopenhagena.
Za ovu grupu od šest zemalja, pregovori su formalno odobreni na samitu EU u Helsinkiju 10. i 11. decembra 1999. godine, a kao datum poèetka pregovora utvrðen je februar 2000. I Turskoj je tada priznat status kandidata za pristupanje. Ova grupa od sedam zemalja poznata je kao Helsinška grupa.
Imajuæi u vidu da Turska i dalje ne ispunjava sve politièke uslove, EU je odluèila da u decembru 2004. ponovo razmotri da li æe i kada biti otvoreni formalni pregovori o pristupanju ove zemlje. Od marta 2001. godine, pripreme Turske za dugo priželjkivani èin pristupanja Uniji, odvijaju se u skladu s principima takozvanog pristupnog partnerstva (Accession partnership).

I

 
Imigracija, Imigraciona politika

Najveæe proširenje u istoriji EU pomjerilo je zajednièke granice daleko na jugoistok Evrope i podstaklo zajednièke institucije da se problemima ilegalne, prije svega ekonomske, imigracije poènu baviti sistematièno i složnije.
Na samitu u Sevilji/Sevilla, 22. juna 2002. èelnici Evropske unije utvrdili su prvi konkretan plan za suzbijanje ilegalne imigracije, koji je morao postati operativan do kraja iste godine. Velika Britanija, Njemaèka, Španija i Italija nisu na tom samitu dobile podršku ostalih èlanica Unije za uvoðenje ekonomskih sankcija protiv zemalja koje se ne budu dovoljno odluèno borile protiv krijumèarenja ljudi, odnosno koje ne žele da pristanu na zahtjev EU da prihvate svoje emigrante u programima repatrijacije. Umjesto toga, odluèeno je da èelnici Unije ponude pomoæ treæim zemljama u suzbijanju ilegalne imigracije.
Pitanje migracija spada u nadležnost pravosuða i unutrašnjih poslova, pa je cijela ova oblast posebno dobila na znaèaju stupanjem na snagu Ugovora iz Amsterdama koji je meðu glavne ciljeve EU postavio i stvaranje podruèja slobode, sigurnosti i pravde (Area of Freedom, Security and Justice - AFSJ). Takvim pristupom, pred izvršne organe EU postavljeni su složeni zadaci: rješavanje pitanja vanjskih granica, imigracije i azila; poticanje policijske i carinske saradnje; tješnje povezivanje s Europolom; pravosudna saradnja; te saradnja na suzbijanju zloupotrebe droge i drugih nezakonitih prekograniènih radnji.
Najpoznatiji programi i instrumenti takve politike su: Evropski fond za izbjeglice (European Refugee Fund) koji finansira dobrovoljnu repatrijaciju izbjeglica, prognanika i osoba koje traže azil; program Odysseus, koji regulira pitanja azila i imigracije; program Falcone, èije je podruèje djelovanja borba protiv organiziranog kriminala ; STOP - program za spreèavanje trgovine ljudima i seksualna zloupotreba djece; Oisin - program za saradnju u provedbi zakona iz ove oblasti; Grotius - program za struènjake koji se bave pravnim pitanjima; te Daphne - program za borbu protiv nasilja nad djecom i ženama.

J

 

Jedinstveni ekonomski prostor

Iako nije klasièna suverena država, Evropska unija ima svoj autentièan jedinstveni ekonomski prostor, unutrašnje tržište ili Jedinstveno tržište Unije (Single Market/Internal Market). Po tom modelu, EU od svih zemalja kandidata ili potencijalnih kandidata za pristupanje Uniji zahtijeva stvaranje jedinstvenog ekonomskog prostora za svaku zemlju u kojoj svaki zakon ili odluka moraju biti sastavni dio državne legislative.
Osim "koherentnog pravnog sistema", dobro ureðeno jedinstveno tržište karakterišu još: jedinstveni ekonomski prostor, puna sloboda kretanja kapitala, roba, usluga i ljudi, te jedinstvena kontrola primjene zajednièke legislative. Od zemalja zapadnog Balkana jedino Bosna i Hercegovina i Zajednica država Srbija i Crna Gora nemaju jedinstven ekonomski prostor. U BiH je tržište podijeljeno na entitetskoj osnovi, a u državnoj zajednici SCG na tri dijela: na "Užu Srbiju", Crnu Goru i Kosovo. Ureðeno unutrašnje tržište je jedan od glavnih preduslova za pristupanje EU.

 

Jezik EU

Od treæeg proširivanja Unije iz 1986. godine, kada su se tadašnjoj 12-torici pridružile Španija i Portugal, Evropska unija je imala 11 službenih jezika, a od proširivanja u maju 2004. taj broj se uveæava na èak 21. Zakonski akti EU štampaju se na svim službenim jezicima, a zvanièna komunikacija izmeðu organa i tijela Unije, kao i javni nastupi unutar Unije, takoðe su legitimni na svakom od službenih jezika EU. Strukturom, organizacijom, politikom zapošljavanja i svim drugim pitanjima iz ove oblasti bavi se posebna direkcija Evropske komisije - Generalni direktorat za prevodilaèke poslove.

 

JHA (Justice and home affairs)

Saradnja u oblasti pravosuða i unutrašnjih poslova prvi put je institucionalizirana Mastrihtskim ugovorom o Uniji i od tada je poznata ka treæi stub Evropske unije ("third pillar). Glavni cilj je stvaranje praktiènih pretpostavki za ostvarivanje jednog od temeljnih naèela EU - naèela o slobodnom kretanju ljudi unutar Unije. Ova oblast obuhvata: politiku azila; zakonsku regulativu o meðugraniènom prometu na vanjskim granicama Unije; imigracionu politiku; borbu protiv trgovine drogom, meðunarodnog šverca i drugih vidova ilegalne prekograniène trgovine; saradnju u oblasti pravosuða; saradnju u oblasti carinskih poslova i policijsku saradnju.

K

 

Kaliningrad

Ruski teritorij izmeðu Poljske i Litvanije koji s pristupanjem Poljske i Litvanije Evropskoj uniji, postaje okružen podruèjem Unije. Na samitu u Briselu/Bruxelles, u oktobru 2002. godine, šefovi država i vlada EU odluèili su da se graðanima ove enklave odobri specijalni vizni režim, da se pojednostavi transport željeznicom i uprosti vizni režim za graðane Rusije koji putuju izmeðu Kaliningrada i drugih krajeva Rusije.

 

Kandidat za èlanstvo

Evropske države koje su podnijele zahtev za èlanstvo u EU formalno postaju kandidati jednoglasnom odlukom Evropskog vijeæa. Ovaj organ Unije ovlašæuje Evropsku komisiju da poène pregovore sa državom ili državama koje su ispunile sve glavne kriterije za pristupanje (Vidi: Krireriji iz Kopenhagena).

 

Kohezioni fond (Cohesion Fund)

Finansijski instrument za pomoæ privrednoj solidarnosti u EU, namijenjen projektima za razvoj najmanje razvijenih èlanicama Unije. Do petog proširenja Unije takav status imale su Grèka, Irska, Portugal i Španija. Sredstva iz Fonda mogu koristiti zemlje èlanice èiji bruto društveni proizvod iznosi manje od 90% prosjeka Zajednice, pod uslovom da sprovode ekonomski program konvergencije u okviru Pakta stabilnosti i rasta. Fond pruža finansijsku pomoæ pojedinaènim investicionim projektima kao što su zaštita životne sredine i projekti za razvoj transportne infrastrukture. Fondom upravlja Opšta uprava regionalne politike.

 

Konfederacija

Vrsta unije izmeðu nezavisnih država u kojoj svaka zadržava vlastiti suverenitet i istovjetnu odgovornost prema vlastitom razvoju, društveno-ekonomskom ureðenju i sl... Švajcarska se smatra specifiènom konfederacijom, ali realno po svemu je bliža federalnoj zajednci, jer 26 njenih kantona nema karakter nezavisnih jedinica.
Kada je tek uspostavljena, Evropska unija je imala više karakteristika tipiène konfederacije, a danas federacije. Sve uspješnijim provoðenjem svojih ugovora, širenjem nadležnosti zajednièkih institucija, posebno Parlamenta, Evropske komisije i Evropskog suda pravde, EU sve više izrasta u federaciju, što je i bila glavna ideja njenih idejnih zaèetnika.

 

Kvalificirana veæina (Qualified majority voting-QMV)

 

Princip glasanja u institucijama EU po kojem je za pozitivan ishod odluèivanja neophodno imati više od 50% datih glasova (prosta veæina), ili 50% glasova od svih èlanova odreðenog tijela, neovisno o broju trenutnih glasova (apsolutna veæina).
Za donošenje odluka na Vijeæu ministara (gdje je ovaj princip glasanja najèešæi), do proširivanja Unije u maju 2004. godine bilo je potrebno 62 od ukupno 87 glasova. Od 1. maja 2004. godine, nakon proširenja na 25 èlanica, kvalificiranu veæinu èini 232 od ukupno 321 glasa, a od 2007. ako u Uniju budu tada primljene Rumunija i Bugarska, kvalifikovanu veæinu æe èiniti 258 od 345 glasova.

 

Kvota (Quota)

 

Proizvodnja i uvoz odreðenih agrarnih proizvoda ili odreðenih vrsta ribe u okviru EU i u partnerskim zemljama iz kojih se vrši uvoz na jedinstveno evropsko tržište, reguliše se proizvodnim ili uvoznim limitima ili godišnjim kvotama. Još jednostavnije - rijeè je o kolièinskim ogranièenjima!
Zajednièkom agrarnom politikom EU, takoðe, za svaku èlanicu Unije utvrðene su godišnje kvote u proizvodnji mlijeka, a odluka o tome je donesena kvalifikovanom veæinom na resornom Vijeæu ministara agroindustrije.

L

 

Lakenska deklaracija

U decembru 2001. na samitu EU u briselskom predgraðu Lakenu/Laeken osnovana je Konvencija - privremeno struèno tijelo za pripremu ustavnog akta Unije, odnosno prvog zajednièkog ustava.
Deklaracijom je utvrðeno 64 glavna pitanja u vezi s buduænošæu Unije, posebno u vezi s njenim nadležnostima i uoèenim problemom takozvanog demokratskog deficita, na šta je ukazivao sve veæi broj evropskih graðana. (Vidi: Evropska konvencija)

 

Liga naroda

Meðunarodna platforma za saradnju meðu državama u godinama izmeðu dva svjetska rata i preteèa današnje organizacije Ujedinjenih nacija. (Vidi: Ujedinjene nacije)

 

Luksemburška grupa

Na zasjedanju Evropskog vijeæa, 12. i 13. decembra 1997. godine u Luksemburgu/Luxembourg šefovi država i vlada EU su prihvatili prijedlog Komisije da se sa Maðarskom, Poljskom, Estonijom, Èeškom, Slovenijom i Kiprom, u okviru procesa proširenja (Enlargement process), 30. marta 1998. u Briselu/Bruxelles, otvore pregovori o pristupanju Uniji (Accession process). Prva grupa od šest zemalja koje su ukljuèene u pregovore petog proširenja, poznata je kao Luksemburška grupa. Veæ krajem iste godine Letonija, Litvanija i Slovaèka su imale dobre izglede da uskoro i one zapoènu pregovore, što se odnosilo i na Maltu koja je u septembru te godine obnovila, u meðuvremenu zalaðenu, aplikaciju. Reforme su ocijenjene nedovoljnim u Bugarskoj, Rumuniji i Turskoj (Vidi: Helsinška grupa)

M

 

Magreb

Grupa arapskih zemalja zapadno od Egipta: Alžir, Libija, Maroko i Tunis. Od 1978. godine, Evropska unija sa svim ovim zemljama, osim Libije, ima Sporazume o saradnji (Co-operation Agreement), kojima su ureðeni meðusobni ekonomski, trgovinski, carinski i drugi odnosi. Nakon zaokreta režima u Tripoliju u oblasti vanjske politike poèetkom 2004. godine, EU je odmah preduzela potrebne diplomatske korake za postepeno ukljuèivanje i ove zemlje u programe meðusobne saradnje

 

Mapa puta

Nakon tri i po godine strašnoga rata, Bosna i Hercegovina (BiH) je bila opustošena zemlja. Oko 200 hiljada ljudi je poginulo, 80% stanova i kuæa je uništeno ili ošteæeno, industrija potpuno zaustavljena, više od polovine stanovništva raseljeno, a oko 1,5 miliona ljudi izbjeglo je u oko 100 zemalja širom svijeta - od ex jugoslovenskih republika, Austrije, Njemaèke, Francuske, zemalja Beneluksa i nordijskih država, do Sjedinjenih Amerièkih Država, Kanade, Australije i Novog Zelanda. Javna infrastruktura je bila potpuno razorena, stanovništvo nacionalno podijeljeno, više od 80 procenata radno-sposobnih graðana nije imalo stalni posao, agroindustrija je bila na nivou srednjevjekovnog feudalnog posjeda. U takvim uslovima samo su siva ekonomija, kriminal, korupcija, nezakonita trgovina i droga - cvjetali. Sa takvim ratnim "naslijeðem", prilagoðavanje rigidnog predratnog zakonodavstva, socijalistièkih institucija i samoupravne prakse jedinstvenom evropskom pravnom nasljeðu (acquis) predstavljalo je grandiozni poduhvat.

Za svaku zemlju je to dugoroèan proces, za BiH još duži i teži! Meðutim, promjene koje su se veæ desile za desetak godina od Dejtona imaju revolucionarni karakter. Ispunjavanjem smjernica Mape puta (The Road map) Evropske komisije, državna vlast je dobila potpuno nove nadležnosti: BiH je poèela postajati država. Osnovana je Agencija za državnu službu; Državni trezor; stalni Sekretarijat Predsjedništva BiH i jedinstveni pasoš. Implementiran je novi Izborni zakon i Zakon o državnoj graniènoj službi. Sredinom avgusta 2004. uspostavljen je Javni RTV sistem sa tri samostalna RTV servisa (BHT1, RTV Federacije i RTV Republike Srpske); reforma policije je u završnoj fazi s rokom završetka cijelog posla do kraja 2004. godine; uveden je novi sistem oporezivanja; izabran civilni ministar odbrane, a reforma vojske napreduje brže od oèekivanja. Pitanje konkurencije, zaštite potrošaèa, kvaliteta proizvoda, veterinarstva i fitosanitarne kontrole, zaštita stranih investicija, intelektualnog vlasništva, standardi u oblasti mjeriteljstva i mnoga druga pitanja - dobila su karakter najvišeg državnog prioriteta.

 

Misija Evropske komisije za procjenu stanja (Assesment Mission, Fact Finding Mission)

Misija Evropske komisije za procjenu stanja, organ je Evropske komisije koji u okviru Procesa stabilizacije i pridruživanja služi za pregled aktuelnog stanja u zemlji koja je zapoèela pripreme za poèetak procesa pridruživanja. Misija za procjenu stanja kroz vlastiti uvid na terenu i izvještaje resornih ministarstava i institucija zemalja domaæina, te preko predstavnika meðunarodnih finansijskih i drugih organizacija (MMF, Svetska banka, OHR itd.) prikuplja informacije o prioritetima i ciljevima vlade, te ostale detalje potrebne za izradu završnog izvještaja Evropske komisije (Fizibiliti studija) o podobnosti neke zemlje za poèetak pregovora o prvoj fazi ugovornih odnosa s Evropskom unijom koji su definirani Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju.

 

Moral  

Moral je sistem vrijednosnih stavova i postupaka u odnosu na vlastito èinjenje ili ne èinjenje prema nekome drugom (Emil Dirkem). Predstavlja skup nepisanih normi, obièaja, pravila, smjernica, dopuštanja, zabrana, ideja, pogleda i stavova kojima se rukovode pojedinci, društvene grupe i zajednice u svakodnevnom radu i djelovanju. To je lièni i kolektivni stav i djelovanje prema nekome drugom. Rijeè moral potièe od latinske rijeèi mos-obièaj, mores-vladane moralis-obièajan. Isto znaèenje ima i grèka rijeè ethikos, pa i imamo sinonimnu upotrebu i jednog i drugog pojma osim u odreðenju nauke o moralu (etici) kao filozofske discipline-Etika.

Moral se zansiva na ideji 'vrhovnog dobra' i uvijek se povezuje sa dobrim ili zlim u postupcima svakog pojedinca. Kriza morala je nepogrešivi signal ukupne krize i nazatka neke društvene grupe, šire zajednice, ili kao potkraj 20. i poèetkom 21. stoljeæa - globalnog društva.  

Izgradnja visokomoralne zajednice  evropskih naroda jedan je od najvažnijih ciljeva svih dosadašnjih graditelja Evropske unije buduænosti.

Mreža Euro Info Centara (EIC/EICC Network)

Mrežu Evropskih informativnih centara u zemljama EU i korespodentnih centara u kandidatskim i ‘treæim' zemljama uspostavila je Evropska komisija 1987. godine. Danas okuplja više od 300 centara i oko 340 takozvanih relejnih ureda u preko 40 zemalja Evrope, Srednje Azije i Mediterana.
Cilj euro info centara, korespodentnih i relejnih centara je pomoæ malim i srednjim preduzeæima u pronalaženju poslovnih partnera, prilagoðavanju lokalnog biznisa uslovima tržišne ekonomije i standardima EU, te stvaranje dobre poslovne klime.
EIC i EICC uredi obezbjeðuju informacije o javnim tenderima EU; pružaju savjete o evropskim direktivama, regulativama i zakonima EU; pomažu kompanijama u njihovom pozicioniranju na evropskom i svjetskom tržištu; savjetuju pri apliciranju na fondove i programe Evropske komisije; asistiraju lokalnim kompanijama u pripremi izvoza na evropsko i meðunarodno tržište; pomažu malim i srednjim preduzeæima u traženju poslovnog partnera, investitora ili snabdjevaèa; podstièu primjenu inovacija i td. Euro Info Centri djeluju u saradnji s lokalnim, regionalnim i(li) nacionalnim organizacijama èije su aktivnosti bliske malim i srednjim preduzeæima, kao što su privredne komore, banke, poslovna udruženja i asocijacije proizvoðaèa.

N

Nacija

Uobièajeno odreðenje nacije polazi od toga da je rijeè o društvenoj zajednici koja  raspolaže odreðenom teritorijom i u sebi integriše kulturne, ekonomske i i politièke uslove života. Nastala je na odreðenom stepenu historijskog razvoja proizvodnje i podjele rada (robno-novèane privrede) u periodu prelaska iz feudalizma u kapitalizam. Stvaranje nacije posebno su podstakle buržoaske revolucije u Evropi tokom 19. vijeka, koji se zbog toga i naziva "vijekom nacionalnosti". Raspadom tri velike imperije (Turska, Austrougarska, Rusija) poèetkom 20. vijeka, došlo je do formiranja više razlièitih nacija i nacionalnih država, a proces stvaranja novih nacija, nacionalnih pokreta i nacionalnih država nastavljen je i tokom cijelog tog stoljeæa - od Afrike i Latinske Amerike do Evrope, posebice na prostoru bivšeg Sovjetskog Saveza i na Balkanu.

O nastanku, razvoju, ulozi i sudbini nacije dominantne su dvije teorijske koncepcije. Marksistièka, po kojoj nacionalno pitanje treba da ustupi mjesto klasnom, jer je "proletarijat kao klasa subjekt razvoja društva i emancipacije èovjeka, a ne nacija", tim više što su "nacionalni interesi uski i jednostrani". Liberalna teorija polazi od stava da nacije imaju historijsko opravdanje i znaèaj samo ako su u stanju da prekoraèe preko praga etnièkih granica i ako su, u pogledu stanovništva i teritorije, integrativnije od prethodnih etnièkih grupa. Ni jedna od ovih teorijskih koncepcija, sve do naših dana, nije ostvarena u praksi, a raspadom SFRJ poèetkom 90-tih godina prošlog stoljeæa u praksi i u srcu Evrope je pokazano kako vijekovne nacionalne i kulturne frustracije mogu biti jaèi dezintegrirajuæi faktor i od klasno-proleterskog (marksistièka teorija) i od potrebe za ekonomsko-socijalnim napretkom, emancipacijom i ukljuèivanjem u savremenu globalnu zajednicu.

U balkanskom sluèaju, dakle, nacija je postala "utoèište za nesposobne, neznalice i nedobronamjerne ljudekoji liène frustracije prenose nacionalnu grupu i èitavo društvo. Nacija postaje negacija specifiène kulture i tradicije umjesto da bude njena afirmacija" (prema dr.I.Šijakoviæu) - èemu se fenomenalnom idejom evropskih integracija upravo i teži.

Nacionalizam

Oblik nacionalne svijesti kome su stalno u fokusu razlike izmeðu svoje i drugih nacija, predstavljajuæi svoju naciju kao superiornu. Prva faza nacionalizma su predrasude prema najbližim etnièkim grupama, te sumnjièenje njihovih namjera. Druga faza je javno (direktno) osporavanje i/li omalovažavanje kulturno-historijskih tekovina drugih etnièkih zajednica (ili zajednice) u okruženju. Treæa faza je sebièan, netolerantan i agresivan odnos prema ekonomskim, socijalnim, kulturnim i politièkim interesima drugih nacija. Radi se dakle o težnjama da se za vlastitu naciju pridobije privilegovani položaj, ili pokušaj da se isprave 'historijske nepravde'. Prema Antoni D. Smitu "nacionalizam je doktrina koja naciju postavlja za krajnji cilj politièkog pregnuæa, a nacionalni identitet za mjeru svake ljudske vrijednosti". 

Naèelo subsidijarnosti (Principal of Subsidiarity)

Svrha ovog naèela je da se donošenje odluka što više približi graðanima, te konstantno provjeravanje da li je odreðena aktivnost u Zajednici opravdana u odnosu na moguænost sprovoðenja na nacionalnom ili regionalnom nivou. Pokušaji jasnog definisanja ovog naèela mogu se naæi u osnivaèkim ugovorima (npr. èlan 1 Ugovora o EU), a posljednji put se spominje u Amsterdamskom ugovoru.

 

Nadnacionalnost

U Evropskoj uniji ovim se pojmom (principom) oznaèava pravo organa EU da, u ugovorom utvrðenim podruèjima, donosi odluke koje direktno obavezuju SVE èlanice Unije, neovisno o njihovim nacionalnim zakonodavstvima. Takve se odluke donose precizno utvrðenim postupkom. Još Rimskim osnivaèkim ugovorom je utvrðeno koje se odluke donose veæinom glasova, kvalificiranom veæinom ili konsenzusom (jednoglasno). Takoðe je taèno utvrðeno koji su organi ovlašteni za donošenje pojedinih odluka.
Ovo je naèelo prisutno u djelovanju i drugih meðunarodnih organizacija i èesto je kombinirano s nekim drugim naèelima, pretežno s naèelom jednakog ili nejednakog predstavljanja.

 

O

 

OHIM 

OHIM - Evropski ured za usklaðivanje zajednièkog tržišta (Office for Harmonisation in the Internal Market-Trade Marks and Designes)

Osnovana je 1994. godine u Alicanteu radi doprinosa usklaðivanju propisa o zajednièkom tržištu u oblasti intelektualnog vlasništva, posebno u oblasti tržišne marke i zaštitnog znaka, kao i u industrijskom dizajnu. Ovaj ured je zadužen i za registraciju i dodjelu tržnih marki Evropske zajednice drugim korisnicima, te za traženje naèina da se proizvodi i usluge Unije zaštite i na taj naèin poveæa njihova meðunarodna konkurentnost.

 

Organi Evropske unije

Zajednièki naziv za institucije EU putem kojih se stvara i provodi politika ove ekonomsko-politièke integracione cjeline. U najužem smislu, pod ovim se pojmom podrazumijevaju Evropski parlament, Vijeæe ministara, Komisija i Evropski sud pravde - èetiri kljuène institucije (ili organa) EU èije su nadležnosti definisane osnivaèkim Rimskim ugovorom i svim kasnijim dopunama ovog ugovora.
Osim ovih, danas EU ima niz drugih institucija, izvršnih i konsultativnih tijela meðu kojima posebno važnu ulogu imaju Evropsko vijeæe, Ekonomski i socijalni komitet, Komitet regija, Sud finansijske (ili raèunovodstvene kontrole), Evropska centralna banka i Evropska investiciona banka.
Razlièiti analitièari Evropske unije imaju razlièite kriterije za razvrstavanje evropskih institucija ili organa po znaèaju. Po nekima je na prvom mjestu Vijeæe ministara, po drugima Parlament, po treæima Evropsko vijeæe, a po nekima Evropska komisija.

 

Osjetljivi proizvodi (Sensitive products)

Naziv za industrijske proizvode èije su transakcije na jedinstvenom evropskom tržištu (ili meðunarodnom prostoru) pod posebnim režimom. Razlozi posebnog tretmana su razlièiti. U vrijeme hladnog rata, na primjer, osjetljivim proizvodima su se smatrali svi oni proizvodi s kojima se mogla ojaèati suprotna strana.
Za jedinstveno evropsko tržište, osjetljim proizvodima se najèešæe oznaèavaju robe agrarne proizvodnje, neke vrste mesa, ribe, vino i tekstil. To su proizvodnje koje imaju zaštiæeni tretman na jedinstvenom ekonomskom prostoru, te se njihov uvoz kontroliše godišnjim kvotama ili drugim vrstama ogranièenja.
Sliène sisteme kontrole sadrži i amerièki Trgovinski zakon iz 1974., èije se odredbe primjenjuju i za proizvode neamerièkog porijekla ako su izraðeni po amerièkim licencama.

P

 

Pakt o privrednoj saradnji crnomorskih zemalja - BSEC (Black sea Economic Co-operation Pact)

Utemeljen je 1992. godine potpisivanjem Deklaracije o crnomorskoj saradnji. Okuplja države oko Crnog mora sa ciljem održavanja mira, stabilnosti i privrednog razvoja, kao i saradnje i razvijanja dobrosusjedskih odnosa u regionu. Èlanice Pakta su: Albanija, Azerbejdžan, Bugarska, Grèka, Gruzija, Jermenija, Moldavija, Rumunija, Turska i Ukrajina. Pakt razvija multilateralnu saradnju tih država u cilju ekonomskog, tehnološkog i socijalnog napretka, podstièe trgovinsku saradnju i slobodno preduzetništvo. Organizaciona struktura ujedinjuje meðuvladinu, meðuparlamentarnu, poslovnu, finansijsku i akademsku dimenziju. Odluke u sklopu Pakta donose se na sastancima ministara vanjskih poslova država èlanica (Meeting of Ministers of Foreign Affairs, MMFA), a pripremaju se na sastancima visokih zvaniènika. Razne radne grupe imaju ulogu pomoænih organa, a zadatak im je priprema projekata i aktivnosti u pojedinim oblastima. Predsjedavanje BSEC-om odvija se abecednim redom i mijenja svakih šest mjeseci. U martu 1994. godine u Istambulu je ustanovljen Stalni meðunarodni sekretarijat (Permanent International Secretariat) BSEC-a. Meðuparlamentarna saradnja ostvaruje se u Parlamentarnoj skupštini ove regionalne asocijacije.

 

Pakt o stabilnosti i rastu (Stability and Growth Pact)

Šefovi država i vlada EU dogovorili su se na samitu u Amsterdamu 1997. godine da pojaèaju napore u vezi s koordinacijom politike svojih èlanica prema deficitu u javnom sektoru. Srednjoroèni cilj je bio da se budžetski prihodi i rashodi što je moguæe više usklade, po moguænosti poravnaju, a u najboljem sluèaju da se ostvari suficit. Sve je ovo prepušteno u nadležnost novoosnovanog Pakta za stabilnost i rast, a u sluèaju da neke èlanice odstupe od ove politike i dopuste da njihov deficit premaši gornju granicu od 3% nacionalnog bruto proizvoda, predviðene su visoke novèane kazne. Isprika mogu biti samo katastrofalne elementarne nepogode ili recesija u privredi koja je izazvana vanjskim, globalnim faktorima. Cilj Pakta je sprijeèiti da jedna ili nekoliko zemalja Unije, svojim lošim upravljanjem, ne "izveze" inflaciju i monetarnu nestabilnost u cijeloj Uniji. Nadležno vijeæe je obavezano da ugroženoj èlanici pomogne u iznalaženju najboljeg rješenja i da joj dopusti "popravni ispit" u roku od godinu dana, a ako se stanje ne svede u granicu dozvoljenog budžetskog deficita, Pakt stabilnosti preporuèije Vijeæu odreðivanje novèane kazne koja se naplaæuje iz neoroèenih depozita kažnjene èlanice. Najveæu takvu prijetnju, krajem 2003. godine izbjegle su dvije najjaèe èlanice EU - Njemaèka i Francuska, èiji su deficiti u tekuæoj budžetskoj godini bili prekoraèili gornju granicu od 3% nacionalnog bruto proizvoda. Italija je takoðe u tom momentu bila pred vratima kazne. Vijeæe je, meðutim, odluèilo da se ovim zemljama omoguæi da se do 2006. godine vrate u granice dopuštenog deficita. To je navelo mnoge ekonomske struènjake Unije i samu Komisiju da oštro reagiraju u cilju spasavanja Pakta. Ima, meðutim, i mišljenja da je ova forma borbe za oèuvanje ekonomske i monetarne stabilnosti prevaziðena.
Pakt o stabilnosti i rastu nema nièeg zajednièkog s Pakotom za stabilnost u jugoistiènoj Evropi.

 

Pariška povelja za novu Evropu

Meðunarodnopravni dokument o odnosima izmeðu država i naroda u "evropskom prostoru". Usaglašena je na zasjedanju Konferencije o evropskoj sigurnosti i saradnji u Parizu 19-21. novembra 1990. godine. Prihvatile su je sve evropske zemlje osim Albanije, sve èlanice EU, te SAD i Kanada. Poveljom su utvrðena pravila ponašanja u spornim situacijama i poremeæajima koji bi mogli uzdrmati stabilnost evropskog prostora. Pa ipak, rat na prostoru bivše Jugoslavije koji je uslijedio samo pola godine kasnije, iznenadio je sve potpisnice.
Pariška povelja se i pored toga smatra korakom naprijed u odnosu na Završni dokukment iz Helsinkija od 1975. godine, kada su i poèeli ozbiljniji pregovori o globalnim evropskim pitanjima.

 

PDV, Porez na dodanu vrijednost (Value Added Tax - VAT)

Porez na vrijednost dodanu na cijenu proizvoda u trgovinama i na cijenu veæine usluga, ili jednostavno reèeno - porez na promet s tim da se u svakoj fazi oporezivanja umanjuje osnovica za onaj dio koji je veæ jednom oporezovan. Time se izbjegava višestruko oporezivanje, a efekat je poveæanje konkurentne sposobnosti privrede.
Sve èlanice Evropske unije su obavezne na PDV u visini od 15 do 25% na sve proizvode i usluge, uz samo izuzetna odstupanja od ovog pravila. Od prikupljenog PDV-a svake zemlje èlanice EU, 1% se uplaæuje u zajednièki budžet u Briselu/Bruxelles u vidu "vlastitog prihoda" odnosno "vlastitih izvora" Unije. Sve odluke o visini poreza i naèinima prikupljanja, u EU se donose na osnovu jednoglasnosti svih èlanica. Nacrt prvog EU ustava predlaže da se odluke iz ove oblasti donose kvalificiranom veæinom.

 

Postupak suodluèivanja

Vrsta procedure odluèivanja (uz postupak konsultacija i saradnje kao i pristanak Parlamenta) uveden Ugovorom iz Mastrihta. Tim postupkom daje se veæa moguænost Evropskom parlamentu u usvajanju pravnih instrumenata, zajedno sa Vijeæem ministara. Time je data veæa zakonodavna vlast Parlamentu (u odnosu na Komisiju) u oblasti funkcioniranja Evropske centralne banke, izborne procedure u tijelima EU, nekih meðunarodnih sporazuma, prijema novih èlanica, slobodnog kretanja radnika, unutrašnjeg tržišta, obrazovanja (podsticajne mjere), zdravstva (podsticajne mjere), zaštite potrošaèa, trans-evropske mreže (smjernice), zaštite životne okoline (opšti program aktivnosti), kulture (podsticajne mjere) i istraživanja. Ugovorom iz Amsterdama postupak suodluèivanja pojednostavljen je i znaèajno proširen na oblast borbe protiv korupcije i drugih vrsta pronevjere koje bi mogle štetiti finansijskim interesima Unije.

 

Pristupno partnerstvo (Accession Partnership)

Glavni je instrument pretpristupne strategije zemlje kandidata i EU. Ovaj proces definiralo je Evropsko vijeæe u Luksemburgu 1997, a sastoji se od odreðivanja prioriteta i finansijske pomoæi, te drugih priprema za pregovore kandidata kroz proceduru skrininga. (Vidi: Screening). Tim partnerstvom se zajednièki odreðuju kratkoroèni i srednjoroèni prioriteti na putu ka punopravnom èlanstvu. Uz pomoæ tog instrumenta, odreðuje se i finansijska pomoæ EU za ispunjavanje prioritetnih ciljeva, kao i uslovi za sticanje prava na tu finansijsku pomoæ.

 

Prvostepeni sud (Court of First Instance)

Pridružen je Evropskom sudu 1989. godine, a èini ga 15 sudija - po jedan iz svake države èlanice. Dodavanjem nove instance nije se promijenila nadležnost Evropskog suda predviðena Osnivaèkim ugovorima, veæ je, da bi se rasteretio njegov rad, uspostavljena nadležnost Prvostepenskog suda za sve tužbe koje podnose pravna i fizièka lica iz država èlanica. Na presude prvostepenog suda postoji moguænost žalbe Evropskom sudu. Poznat je i kao Sud prve instance.

R

 

Ratifikacija (Ratification)

Potvrðivanje veæ prihvaæenog teksta nekog meðunarodnog ili nadnacionalnog akta. U svakoj državi ratificiranje se obavlja po proceduri i na institucionalnom nivou koji je utvrðen ustavom. Najèešæa praksa je da se meðunarodni ugovori i drugi akti ratificiraju veæinom glasova na nacionalnom parlamentu ili, u delikatnijim sluèajevima, na referendumu. Ako je neki ugovor ili drugi meðunarodni akt potpisan izmeðu više država, pravosnažnost nastupa tek kada se ratifikacija završi u svim državama potpisnicama.

 

Reganova doktrina (Reagan Doctrine)

Teorija koju je zagovarao nekadašnji amerièki predsjednik Ronald Reagan, po kojoj bi trebalo formirati posebne snage, i snažno ih podržati, u cilju nasilnog rušenja komunizma u takozvanim "treæim" zemljama. Iako je prvenstveno mislio na Kubu, ova Reganova teorija je u Evropskoj uniji ocijenjena vrlo opasnom. Zvanièni Brisel/Bruxelles je zbog toga takav pristup javno odmah odbacio kao neprihvatljiv u meðunarodnoj politici, imajuæi uz ostalo, u vidu temeljne vrijednosti EU, koja je zasnovana na miru, razumijevanju, toleranciji i solidarnosti.

S

 

Skrining (Screening)

Prvi stepen analize usklaðenosti nacionalnih zakona i propisa sa Acquis Communautaireom, koji zajedno sprovode zemlja kandidat za èlanstvo u EU i Evropska komisija. Analiza po sektorima omoguæava kandidatima pregled nad pravnim instrumentima koje treba usvojiti ili dodati postojeæim da bi se nacionalno zakonodavstvo uskladilo sa acquisom. Skrining služi kao temelj za bilateralne pregovore izmedju EU i zemlje kandidata za èlanstvo (Vidi:Acquis Communautaire).

 

Sporazum o saradnji (Cooperation Agreement)

Sporazum o saradnji posebna je vrsta sporazuma koji EU potpisuje sa treæim zemljama i kojima se stvara okvir za širenje odnosa i izvan trgovinskih veza. Bivša Jugoslavija imala je još od 1980. sporazum o trgovinskoj saradnji sa EU koji je u mnogo èemu specifièan (u odnosu npr. na sporazume o saradnji koje je tadašnja EZ zakljuèivala s mediteranskim zemljama). Taj sporazum je bivšoj Jugoslaviji omoguæavao veæe beneficije bez obaveze reciprociteta, kao i saradnju na razlièitim podruèjima. Slièni sporazumi, najèešæe pod nazivom "Sporazum o trgovini i saradnji", zakljuèivali su se poèetkom 90-ih sa zemljama srednje i istoène Evrope u procesu približavanja evropskim integracijama.

 

Srednjeevropska inicijativa SEI (Central European Initiative - CEI)

Osnovana je 1992. godine radi bolje saradnje zemalja èlanica, njihovog uèešæa u procesu evropskih integracija te pomoæi zemljama èlanicama Inicijative u tranziciji. Od 1989. godine Inicijativa je djelovala pod nazivom Kvadrigonala (Austrija, Maðarska, Italija, SFR Jugoslavija), zatim kao Pentagonala (prikljuèila se tadašnja Èehoslovaèka) i Heksagonala (nakon prikljuèenja Poljske). Od 1992. djeluje pod nazivom Srednje-evropska inicijativa. SEI okuplja 16 država srednje i istoène Evrope: Albaniju, Austriju, Bjelorusiju, Bosnu i Hercegovinu, Bugarsku, Èešku, Hrvatsku, Italiju, Maðarsku, Makedoniju, Moldaviju, Poljsku, Rumuniju, Slovaèku, Sloveniju i Ukrajinu.

Srednjeevropska inicijativa djeluje kao regionalni forum za praktiènu saradnju na podruèju privrede, prometa, telekomunikacija, energetike, poljoprivrede, kulture, zaštite okoline i sl. SEI podstièe proces evropskih integracija i pruža potporu državama koje nisu èlanice Evropske unije u njihovom približavanju evropskim integracijama. Ova Inicijativa zagovara regionalni mir i stabilnost kao fundamentalne preduslove svakoj ozbiljnoj politièkoj i privrednoj obnovi. Zalaže se za parlamentarnu demokratiju i zaštitu ljudskih prava. Godine 1994. ministri vanjskih poslova zemalja èlanica SEI usvojili su Instrument za zaštitu manjinskih prava Srednje-evropske inicijative (CEI Instrument for Protection of Minority Rights) - politièku deklaraciju zasnovanu na opšte prihvaæenim naèelima zaštite ljudskih i manjinskih prava. U sklopu SEI održavaju se redovni forumi na kojima uèestvuju visoki zvaniènici i politièke voðe èlanica. Sastanci predsjednika vlada i ministara vanjskih poslova održavaju se godišnje. Glavno izvršno tijelo je Odbor nacionalnih koordinatora (Committee of National Coordinators), a održavaju se i posebni sastanci resornih ministara. Finansijsku podršku projektima u sklopu Inicijative obezbjeðuje Evropska banka za obnovu i razvoj. Usklaðivanje aktivnosti SEI-a zadatak je rotirajuæeg predsjedništva.

 

Stope konverzije

Odnos eura i svake od 12 valuta zemalja euro-zone. Ti su odnosi fiksirani 1999. godine i nisu promjenjivi:

=1,95583

DEM

=340,750

GRD

=166,386

ESP

=6,55957

FRF

=40,3399

BEF

1 EUR

=787564

IEP

=1936,27

ITL

=5,94573

FIM

=403399
LUF

=2,20371

NLG

=13,7603

ATS

=200,482
PTE

 

Strukturni fondovi, Kohezioni fond (Structural Funds, Cohesion Fund)

Oba ova fonda èine znatan dio u proraèunu EU, a osnovna namjena je da se smanje razlike izmeðu bogatih i siromašnih regiona i država èlanica Unije i da podstièu ekonomsku i socijalnu jednakost. Strukturni fondovi èine oko treæine proraèuna EU. Oko 90% tog iznosa troši se na razvoj regiona, a 10% na razvoj tzv. kohezijskih zemalja. Finansijska pomoæ iz ovih fondova usmjerena je na ostvarivanje sljedeæih ciljeva: pomoæ regionima koji zaostaju u razvoju; restrukturiranje regiona koji su ozbiljno ugroženi industrijskom krizom; borba protiv dugoroène nezaposlenosti, olakšavanje integracije mladih, ukljuèivanje u tržište rada i podsticanje jednakih moguænosti za žene i muškarce na tržištu rada; prilagoðavanje radne snage promjenama u industriji i proizvodnji; pomoæ restrukturiranju poljoprivrede i ribarstva; pomoæ slabo naseljenim regijama.Postoje èetiri strukturna fonda EU: Evropski socijalni fond (ESF), Evropski poljoprivredni fond za upravljanje i garanciju (EAGGF), Finansijski instrument za pomoæ ribarstvu (FIFG) i Evropski fond za regionalni razvoj (ERDF).

 

Studija rezultata (Impact Assesment Study)

Analiza rizika, moguænosti, troškova i prednosti primjene odreðenih mjera ili propisa, tj. acquis communautairea EU (u kontekstu evropskih integracija) za privredu uopšte, državni proraèun i razne interesne grupe u društvu.

S

 

Skrining (Screening)

Prvi stepen analize usklaðenosti nacionalnih zakona i propisa sa Acquis Communautaireom, koji zajedno sprovode zemlja kandidat za èlanstvo u EU i Evropska komisija. Analiza po sektorima omoguæava kandidatima pregled nad pravnim instrumentima koje treba usvojiti ili dodati postojeæim da bi se nacionalno zakonodavstvo uskladilo sa acquisom. Skrining služi kao temelj za bilateralne pregovore izmedju EU i zemlje kandidata za èlanstvo (Vidi:Acquis Communautaire).

 

Sporazum o saradnji (Cooperation Agreement)

Sporazum o saradnji posebna je vrsta sporazuma koji EU potpisuje sa treæim zemljama i kojima se stvara okvir za širenje odnosa i izvan trgovinskih veza. Bivša Jugoslavija imala je još od 1980. sporazum o trgovinskoj saradnji sa EU koji je u mnogo èemu specifièan (u odnosu npr. na sporazume o saradnji koje je tadašnja EZ zakljuèivala s mediteranskim zemljama). Taj sporazum je bivšoj Jugoslaviji omoguæavao veæe beneficije bez obaveze reciprociteta, kao i saradnju na razlièitim podruèjima. Slièni sporazumi, najèešæe pod nazivom "Sporazum o trgovini i saradnji", zakljuèivali su se poèetkom 90-ih sa zemljama srednje i istoène Evrope u procesu približavanja evropskim integracijama.

 

Srednjeevropska inicijativa SEI (Central European Initiative - CEI)

Osnovana je 1992. godine radi bolje saradnje zemalja èlanica, njihovog uèešæa u procesu evropskih integracija te pomoæi zemljama èlanicama Inicijative u tranziciji. Od 1989. godine Inicijativa je djelovala pod nazivom Kvadrigonala (Austrija, Maðarska, Italija, SFR Jugoslavija), zatim kao Pentagonala (prikljuèila se tadašnja Èehoslovaèka) i Heksagonala (nakon prikljuèenja Poljske). Od 1992. djeluje pod nazivom Srednje-evropska inicijativa. SEI okuplja 16 država srednje i istoène Evrope: Albaniju, Austriju, Bjelorusiju, Bosnu i Hercegovinu, Bugarsku, Èešku, Hrvatsku, Italiju, Maðarsku, Makedoniju, Moldaviju, Poljsku, Rumuniju, Slovaèku, Sloveniju i Ukrajinu.

Srednjeevropska inicijativa djeluje kao regionalni forum za praktiènu saradnju na podruèju privrede, prometa, telekomunikacija, energetike, poljoprivrede, kulture, zaštite okoline i sl. SEI podstièe proces evropskih integracija i pruža potporu državama koje nisu èlanice Evropske unije u njihovom približavanju evropskim integracijama. Ova Inicijativa zagovara regionalni mir i stabilnost kao fundamentalne preduslove svakoj ozbiljnoj politièkoj i privrednoj obnovi. Zalaže se za parlamentarnu demokratiju i zaštitu ljudskih prava. Godine 1994. ministri vanjskih poslova zemalja èlanica SEI usvojili su Instrument za zaštitu manjinskih prava Srednje-evropske inicijative (CEI Instrument for Protection of Minority Rights) - politièku deklaraciju zasnovanu na opšte prihvaæenim naèelima zaštite ljudskih i manjinskih prava. U sklopu SEI održavaju se redovni forumi na kojima uèestvuju visoki zvaniènici i politièke voðe èlanica. Sastanci predsjednika vlada i ministara vanjskih poslova održavaju se godišnje. Glavno izvršno tijelo je Odbor nacionalnih koordinatora (Committee of National Coordinators), a održavaju se i posebni sastanci resornih ministara. Finansijsku podršku projektima u sklopu Inicijative obezbjeðuje Evropska banka za obnovu i razvoj. Usklaðivanje aktivnosti SEI-a zadatak je rotirajuæeg predsjedništva.

 

Stope konverzije

Odnos eura i svake od 12 valuta zemalja euro-zone. Ti su odnosi fiksirani 1999. godine i nisu promjenjivi:

=1,95583

DEM

=340,750

GRD

=166,386

ESP

=6,55957

FRF

=40,3399

BEF

1 EUR

=787564

IEP

=1936,27

ITL

=5,94573

FIM

=403399
LUF

=2,20371

NLG

=13,7603

ATS

=200,482
PTE

 

Strukturni fondovi, Kohezioni fond (Structural Funds, Cohesion Fund)

Oba ova fonda èine znatan dio u proraèunu EU, a osnovna namjena je da se smanje razlike izmeðu bogatih i siromašnih regiona i država èlanica Unije i da podstièu ekonomsku i socijalnu jednakost. Strukturni fondovi èine oko treæine proraèuna EU. Oko 90% tog iznosa troši se na razvoj regiona, a 10% na razvoj tzv. kohezijskih zemalja. Finansijska pomoæ iz ovih fondova usmjerena je na ostvarivanje sljedeæih ciljeva: pomoæ regionima koji zaostaju u razvoju; restrukturiranje regiona koji su ozbiljno ugroženi industrijskom krizom; borba protiv dugoroène nezaposlenosti, olakšavanje integracije mladih, ukljuèivanje u tržište rada i podsticanje jednakih moguænosti za žene i muškarce na tržištu rada; prilagoðavanje radne snage promjenama u industriji i proizvodnji; pomoæ restrukturiranju poljoprivrede i ribarstva; pomoæ slabo naseljenim regijama.Postoje èetiri strukturna fonda EU: Evropski socijalni fond (ESF), Evropski poljoprivredni fond za upravljanje i garanciju (EAGGF), Finansijski instrument za pomoæ ribarstvu (FIFG) i Evropski fond za regionalni razvoj (ERDF).

 

Studija rezultata (Impact Assesment Study)

Analiza rizika, moguænosti, troškova i prednosti primjene odreðenih mjera ili propisa, tj. acquis communautairea EU (u kontekstu evropskih integracija) za privredu uopšte, državni proraèun i razne interesne grupe u društvu.

Š

 

Šema trgovinskih povlastica (Scheme of Trade Preferentials)

Uredbama Vijeæa Evropske unije, EU odreðuje uslove preferencijalnog uvoza proizvoda iz zemalja sa kojima Unija nije regulisala ugovorom taj uvoz. Sastav trgovinskih povlastica jedan je od instrumenata spoljne politike EU, koja obnavljanjem trgovinskih ugovora reguliše uslove poštovanja ljudskih prava i demokratije. U decembru 1999. godine Vijeæe je donijelo uredbu o trgovinskim povlasticama za poizvode uvezene iz BiH i Hrvatske do kraja 2001. godine. Tim su uslovom regulisani kolièinski limiti za neke industrijske, tekstilne i poljoprivredne proizvode. Kasnije su trgovinske povlastice proširene na sve zemlje Zapadnog Balkana i na oko 90% industrijskih proizvoda (Vidi: Trgovinske povlastice)

T

 

TEN's -Trans-European Networks

Podrazumijeva izgradnju pan-evropske mreže transportne, telekomunikacijske i energetske infrastrukture. Prema takozvanom "Delorovom paketu" iz 1993. godine, u ovu mrežu bi u roku od 15 godina (do kraja 2008.) trebalo biti uloženo oko 400 milijardi eura. Glavni prioriteti su transevropska mreža željeznièkih pruga, gasovoda, autoputeva, aerodroma i trajektnih linija. U 14 takvih projekata, do kraja prošlog vijeka uloženo je oko 90 milijardi eura.
Od energetskih projekata, najvažniji je izgradnja transevropske mreže zemnog gasa na pravcima: Norveška - zemlje Beneluksa - Njemaèka; Alžir - Maroko - Španija i Alžir - Tunis - Italija; te Rusija - Ukrajina - Belorusija - Skandinavske zemlje EU. Najveæi dio projekata TEN's-a finansira se iz strukturnih fondova EU, kohezionog fonda i sredstava Evropske investicione banke (EIB). TEN's se smatra kljuènim faktorom daljeg razvoja unutrašnjeg tržišta EU i dalje promocije socijalne kohezije unutar Unije.

 

Trojka EU (EU Troika)

Trojka EU predstavlja specifièan oblik djelovanja Unije na meðunarodnoj sceni dok još traje izgradnja "politièke unije". Ovo konsultativno tijelo posebno je bilo aktivno u završnoj fazi okonèanja ratnih sukoba na prostoru bivše Jugoslavije, posebno neposredno uoèi mirovnih pregovora u Dejtonu/Dayton i u prvim godinama implementacije Mirovnog sporazuma za Bosnu i Hercegovinu (The Dayton Peace Agreement).
Do Amsterdamskog ugovora iz 1997. godine Trojku su èinili šefovi diplomatije aktuelnog, prethodnog i buduæeg predsjedavajuæeg EU. Tada je odluèeno da se iz Trojke iskljuèi predstavnik prethodnog predsjedavajuæeg, da na èelu Trojke bude Generalni sekretar Vijeæa (u funkciji Visokog predstavnika za spoljnu i bezbjednosnu politiku), a da èlanovi ovog tijela i dalje budu šefovi diplomatije aktuelnog i buduæeg predsjedavajuæeg EU.

U

 

Ulazne vize

Sredinom 1989. godine Evropska zajednica je uvela jedinstveni režim ulaznih viza za graðane iz 59 država, koje se obièno nazivaju treæim zemljama. Jedinstveni režim viza pomaže uspostavljanju koherentne Evropske unije, gdje bi graniène kontrole bile samo na njenim spoljnim granicama, a ne kao do tada - na granicama država èlanica, što je usporavalo protok roba i ljudi, osporavalo ideju o ujedinjenju i bilo je veoma skupo i neracionalno. U skladu s takvom odlukom, Vijeæe ministara je zatražilo od Komisije da se do kraja 1992. godine predloži Evropska konvencija o pravu na azil, kako bi se uspostavila jedinstvena mjera i procedura o odobravanju azila i sprijeèila zloupotreba toga prava.

 

Ustav

Temeljni zakonski akt svake države kojom se utvrðuju prava, obaveze, ogranièenja i moæ svih organa vlasti, institucija politièkih subjekata, udruženja i pojedinaca, ukljuèujuæi i garantovanje jedinstvenih prava za sve graðane.
Prema odredbama ugovora o Uniji, mnogi zakoni Evropske unije imaju nadnacionalni karakter. To znaèi da su nadreðeni i nacionalnim ustavima država èlanica u oblastima na koje se pojedini zakoni odnose. Evropski sud u Luksemburgu/Luxembourg u ulozi glavnog èuvara evropskih zakona, svojim presudama iz 1963. i 1964. godine uspostavio je princip prvenstva i direktnog dejstva zakonodavstvo Zajednice kao supra-nacionalnog zakonskog sistema, kojeg su sve èlanice morale konzistentno primjenjivati. U uslovima kada nikada nije bilo mehanizama prinude kakve imaju klasiène države, poštivanje zajednièkih zakona koje usvajaju zajednièke institucije, predstavlja najjaèi kohezioni faktor EU.

V

 

Vanjska trgovina

Ekonomske aktivnosi koje se odnose na kupovinu, prodaju i posredovanje robe izmeðu dvije ili više država. Vanjska trgovina se dijeli na izvoznu, uvoznu i tranzitnu. Da bi se transakcije robom mogle tretirati vanjskom trgovinom, bitan je prijelaz preko carinske granice. Vanjskom trgovinom se smatraju i reeksport (uvoz radi dorade i ponovnog izvoza) i reimport (izvoz radi dorade i ponovnog uvoza).
Evropska unija štiti svoju vanjsku trgovinu carinskim mehanizmima, prelevmanima (promjenjive uvozne dažbine) i necarinskim odlukama o kvalitetu, pakovanju, oznaèavanju itd. èime se takoðe utjeèe na priliv roba na njeno tržište. Uèinak vanjskotrgovinskih aktivnosti najèešæe se izražava putem vanjskotrgovinskog bilansa.

 

Veto

Pravo države, organizacije ili pojedinca da svojim glasom može onemoguæiti donošenje ili djelovanje nekog zakona, konvencije, ugovora ili drugog domaæeg ili meðunarodnog pravnog akta, ukoliko u tom trenutku ne odražava vitalne interese te države, grupe ili pojedinca, ili ako takav zakonski akt nije usvojen jednoglasno.
Od osnivanja Ujedinjenih nacija, pravo veta je zadržano u Vijeæu sigurnosti, u kojem svaka od pet stalnih èlanica (SAD, Velika Britanija, Francuska, Kina i Rusija) ima pravo da uloži veto i zatraži obustavu izvršenja neke odluke s kojom se ne slaže. Izmeðu 1965. i 1985. godine i u Evropskoj uniji je takoðe èesto potezano pravo veta, a s primjenom veta poèelo se 1963. kada je je tadašnji francuski predsjednik De Gol/de Gaulle prekinuo pregovore o širenju Zajednice na Veliku Britaniju, Irsku, Dansku i Norvešku, zbog neslaganja s prijemom Velike Britanije, koja je, po njemu, bila isuviše naklonjena Sjedinjenim Državama.

U junu 1965. veæ je nametnuo i bojkot sastanaka Vijeæa evropske unije zbog neslaganja s prijedlozima agrarne politike, od kada je ovaj sluèak poznatiji kao "kriza prazne stolice". Kriza je okonèana tek u januaru 1966. takozvanim "luksemburškim kompromisom". Francuska vlada potvrdila je svoje pravo na veto u situacijama kada su u pitanju interesi "od znaèaja za jednu ili više država èlanica", a drugih pet èlanica tadašnje Šestorice su potvrdile da æe postupati po odredbama ugovora koje se odnose na glasanje po principu kvalificirane veæine. Za Francusku, meðutim, primarno pitanje nije ni bilo glasanje u Parlamentu, veæ moguænost zaustavljanja odluka u Vijeæu. Cijele naredne dvije decenije, dominirala je logika zvaniènog Pariza, zbog èega se "luksemburški kompromis" èesto opisuje i kao "luksemburški veto". Tek od sredine 1980-tih, princip kvalificirane veæine u donošenju odluka poèinje se primjenjivati u oblasti jedinstvenog tržišta, da bi danas bio dominantan princip za najveæi dio zakonodavnih odluka.

Z

 

Zaštitna politika

Dio ekonomske politike pomoæu koje se štite interesi domaæih proizvoðaèa od negativnih utjecaja vanjske konkurencije. Uobièajena je podjela na mjere direktne zaštite (carine, prelevmani, kvote) i mjere indirektne zaštite (uvozne licence, dokaz o porijeklu robe, standardizacija).
EU takoðe primjenjuje brojne mjere zaštite zajednièkog ekonomskog prostora putem direktne kontrole uvoza ili mjerama kojima se podstièe izvoz, kao što su subvencije za izvozno orjentiranu proizvodnju, osiguranje od rizika, pospješivanje kontrole izvoznih roba itd.

 

 Zelena knjiga

Kljuèni dokument EU o reformi poljoprivrede, odnosno o mjerama i aktivnostima koje je u vezi s tim reformama potrebno provesti. Aktivnosti na izradi Zelene knjige trajale su paralelno s pregovorima o ulasku Španije i Portugala u EZ zbog straha od dodatnog zasiæenja evropskog tržišta poljoprivrednim viškovima i zbog straha o dopunskih izdataka za saniranje takvih posljedica. Mišljenje komisije o ovim pitanjima dostavljeno je èlanicama Zajednice 23. jula 1985. godine i nazvano je Zelena knjiga Evropske komisije. Veæ naredne godine došlo je do sniženja cijena nekih poljoprivrednih proizvoda, a posebno su se na udaru našli mlijeko, meso i mediteranske kulture.
Uz Zelenu knjigu kasnije je usvojen i Memorandum vijeæa ministara pod naslovom "Buduænost poljoprivrede u Zajednici", te brojne direktive Komisije za realizaciju nove agrarne politike. Zajednièi imenitelj svih tih mjera je bio da se preduprijede viškovi poljoprivrednih poroizvoda, a da se istovremeno ne potkopa motivacija posebno kod mladih ljudi da se bave poljoprivredom.

Bosanski English French German Russian